سنندج شهر عمارتهای تاریخی
ساعت ۱۱:٠٢ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۸/۱  کلمات کلیدی:

یک باور اشتباه

ایران  برای همه اقوام پارس ، کرد ، لر ، اذری و بلوچ و... وآنهایی که خود رامتعلق به این مرزو بوم می دانند مایه مباهات بوده وهمه آنها در طول تاریخ ، نقشی از افتخار بر پیکره آن کشیده اند. موضوعی که این روزها باعث رنجش  شده ومتاسفانه خیلی ها ناآگاهانه دنباله روی می کنند ، تمام کردن ایران به نام یک قوم خاص ونادیده گرفتن اقوام دیگراست. طرز فکری که در تاریخ باستان هیچ اثری ازآن در میان ایرانیان یافت نمی شد چون بدرستی باور داشتند که از یک پیکرند ... البته جنجال برسر یاد آوری افتخارات دورنیست بلکه برسر بی تدبیری وبی مسئولیتی کسانی است که نااگاهانه /آگاهانه  گریبانگیر این نگرش اشتباه شده اند . ازیاد نبریم جدایی شهرهای ایرانی خوارزم ، بلخ ، سمرقند ،بخارا، دیاربکر ، ماردین ، عفرین و..  ازسرزمین مادریشان ، حتی نتوانسته آنها رااز آیین ها ، آداب وفرهنگ ایرانیشان دور کندکما اینکه افراد زیادی در شهرهای کردنشین ترکیه بدلیل ممانعت در برگزاری مراسم نوروز هرسال خود را آتش می زنند ودر عفرین شهر کرد نشین سوریه نیز مجسمه کاوه آهنگررابا افتخار در میدان اصلی شهر نصب می کنند....

هرکه دورماند از اصل خویش         بازجوید روزگار وصل خویش

این گله ای بودکه بارها در نظر داشتم آنرا بیان کنم وهمیشه بدنبال موضوعی مرتبطی بودم که آنرا یادآوری کنم که این پست را مناسب ترین دیدم  چون بارها وبه کرات در برخی از کتابها ومقالات بصورت زیر پوستی وگاهاً ملموس دیده بودم وآنرا را توهینی به سایر اقوام ایرانی که در اصالت نژادو ایرانی بودن آنها هیچ شکی بر هیچ کس نیست، می دانستم .واما معرفی سنندج

سنندج مرکز استان کردستان و مهمترین شهر آن به حساب می آید . درسال 1046 هجری قمری سلیمان خان اردلان پسر علم الدین در زمان شاه صفی ( 1036-1052ه . ق) به انگیزه نظامی و ایجاد مرکز سیاسی حکومت،  هسته اولیه سنندج را بصورت قلعه ای بر فراز تپه ایی طبیعی به ارتفاع 20 متر که بر اطراف احاطه داشت در کنار روستای سینه ، بنانهاد. وی این قلعه را که به قلعه فردوسی و باشگاه افسران نیز معرو ف است ، در نهایت استحکام با برج و بار ساخت و در اطراف ان عمارات و حمام‌ها و مساجد زیادی بنا نهاد. در گذشته به جای شهر سنندج فعلی شهری به نام سیر وجود داشت که این کلمه در فارسی به معنای سی‌سر است. سنندج مدت چهار قرن تحت حکومت حکام موروثی خاندان اردلان بود که نسبت خود را به ساسانیان می‌رسانیدند.

ساختمان‌سازی‌های زیادی در قرون هفدهم و هجدهم و نوزدهم در زمان امیران اردلان (سلیمان خان – سبحان وردی خان و امان‌الله‌خان بزرگ) به انجام رسید. عماراتی که در زمان امیران اردلان ساخته شدند از نظر مورخین محلی به عنوان برجسته‌ترین کارهای آنان یاد می‌شود

موقعیت سیاسی و جغرافیایی امیرنشین اردلان با سرنوشت سیاسی خود خاندان اردلان پیوند خورده است و شهر سنندج به عنوان سمبل حکومت اردلان نیز در منحنی سرنوشت سیاسی حکومت اردلان موقعیت و وضعیت و جایگاه آن می‌گنجد و به همین خاطر اردلان‌ها کوشیدند که شهر سنندج را تا آن‌جا که ممکن بود توسعه دهند.دولت صفوی نیز توجه خاصی به شهر سنندج به عنوان مرکز ایالت کردستان اردلان داشت همین مسئله موجب شد که زمینه حضور هنرمندان و معمارانی برجسته از اصفهان به این شهر فراهم گردد و در نتیجه معماری سبک اصفهانی که با اقلیم سنندج هم همخوانی و انطباق داشت به طور چشمگیری در این شهر گسترش یابد و عمارات ، مساجد ، بازار وحمام های زیادی به پیروی از این سبک معماری در سنندج ساخته شود  .

اردلان ها سرمایه‌های خود را در سنندج صرف عمران وآبادانی می کردند بهمین جهت سنندج به عنوان مرکزیت اردلان‌ها همواره شکوه و جلال و عظمت سلطنتی داشته است. عماراتی با ستون‌های مرمر سفید و مساجدی زیبا که دارای بهترین آرشیتکت و نقشه ساختمانی بوده و همچنین باغات و استخرهای متعدد که نه تنها عشق معماران ساختمانی را به کارشان نمایان می‌سازد بلکه عشق و علاقه و قدرت امیران اردلان را نمایان می‌سازد.حتی بعضی به اغراق یا شاید هم بدرستی این شهر را درزمان رونق وعمران وآبادنی همردیف شهرهای بلخ ، خوارزم وشیراز می دانستند.

معرفی آثار تاریخی سنندج

 مسجددارالاحسان

مسجد دار الاحسان یکی از مهم‌ترین مساجد شهر سنندج محسوب می‌شود که در سال ۱۲۲۷ هجری شمسی توسط امان الله خا ن اردلان ساخته شد.که در ضلع غربی قلعه حکومتی (دژ سنندج) به روی مکان بلند تری نسبت به بافت شهر قرار دارد، به گونه‌ای که از هر نقطه شهر به‌سهولت می‌توان گلدسته‌های آن را دید و صدای مؤذّن را شنید. این بنا شامل دو ایوان شرقی و جنوبی، گل دسته‌های بالای ایوان شرقی، صحن مرکزی،

۱۲ حجره در اطراف، شبستان ستون دار با ۲۴ ستون سنگی مارپیچ است.

 این مسجد را می توان مسجد – مدرسه دانست، زیرا بخشی از مسجد به حجره‌های طلاب علوم دینی اختصاص دارد

 و بخش جنوبی آن صحن اصلی مسجد است. این بنا دارای تزیینات کاشی کاری هفت رنگ مینایی فوق العاده پرکار، ظریف، ازاره‌های مرمرین، آجرکاری لعاب دار و معقلی، حوض سنگی و فواره‌های زیبا و همچنین ستونهایی با تزیینات طنابی است.

بازار سنندج

دردوره صفویه(1046 ه.ق )بوسیله سلیمان خان اردلان ازسوی شاه صفی صنعتکاران و استادکاران زبده و حاذق از اصفهان به منطقه روانه می‌گردند و طبق دستور شروع به اقدامات و انجام بناهای خواسته شده می‌نمایند که از جمله احداث بنای بازار سنندج است ، بازارسنندج بازار بزرگی در مرکز این شهر است. نقشهٔ بازار سنندج به شکل مستطیل بزرگ بوده‌است و برخلاف تمام بازارهای ایرانی که بصورت خطی شکل گرفته‌اند، این بازار با الهام از پیرامون میدان نقش جهان اصفهان با شکل مستطیل ساخته شده‌است  در وسط این مستطیل سراهای مختلفی قرار گرفته‌است که متاسفانه بازار بر اثر احداث خیابان انقلاب به دو بخش مجزا تقسیم شده‌است و اکنون بخشی از آن آصف و بخشی را سنندجی می‌نامند و از بازار سنندج فقط سه دروازه قدیمی باقی مانده‌است.

 

عمارت باشکوه خسرو آباد

این عمارت در نوع خود بی نظیر و مرکزحکومت اردلان به ویژه خسروخان اردلان بوده است. مجموعه عمارت و باغ آن افزون بر دو بخش اصلی یعنی قصر سلطنتی با ورودی ستون دار در بخش غربی و ساختمان شرقی با غلام گردش‌ها و ایوان ستون دار مشرف بر صحن عمارت و فضای بیرونی بنا دارای فضاهای دیگری چون حمام، اتاق قاپچیان « یا قاپوچی یعنی حاجب و دربان » و خدمتکاران است . تزئینات معماری این بنا شامل گچبری، آجرکاری، اروسی‌های زیبا و حوض چلیپا شکل داخل عمارت است  عمارت خسروآباد کتیبه ای دارد که اسم فتحعلی شاه قاجارو والی کردستان امان الله خان و تاریخ ۱۲۲۳ ه. ق بر روی آن حک شده است. اگر چه بعد از مدتی نیز خسرو آباد بعنوان مقر حکومت مورد استفاده قرار گردید اما بیشتر به عنوان محل تشریفات و استقبال از شاهان و محل اقامت والیان اردلان مورد استفاده قرار می گرفت بطوریکه مراسم عروسی با شکوه حُسن جهان خانم تنها دختر فتحعلی شاه قاجار با خسرو خان پسر امان ا... خان در سال ۱۲۳۲ هجری قمری د این کاخ صورت پذیرفت.

عمارت آصف دیوان

آصف دیوان، میرزا علی نقی کردستانی پسر میرزا رضای وزیری کردستانی، سیاست پیشة روزگار قاجاری بود. خانواده او اصالتی اصفهانی داشتند و به تشویق هلوخان اردلان حاکم کردستان، در ۱۰۲۲ ق به آن منطقه مهاجرت کردند. چون یکی از افراد این خانواده به نام میرزا عبدالله، به مقام معاونت و پیشکاری والی کردستان رسید، همة آن طایفه به "وزیری" شهرت یافتند(البته به روایت دیگر به نقل از یحیی خان صادق وزیری این خانواده از بسطام به این شهر آمده اند ) در زمان حکومت امیرنظام گروسی (۱۳۱۳-۱۳۲۵ ق) لقب "آصف دیوان" گرفت که از القاب محلی بود. وی در دورة مشروطیت به «آصف اعظم» ملقب شد.

عمارت آصف یکی از قدیمی ترین آثار دیدنی و تاریخی شهر سنندج است که تقریبا در مرکز این شهر واقع شده است. بر اساس شواهد و شیوه معماری، احداث بنای اولیه که بخش عمده ضلع شمالی عمارت شامل تالار تشریفات، اتاق‌ها و راهروهای طرفین و قسمتی از فضاهای بخش شرقی را در بر میگیرد مربوط به دوره صفویه بوده و قسمتهای دیگر در دوره های قاجاریه و پهلوی به آن افزوده یا تکمیل شده اند. بانی اولیه این بنا را خانواده معتمد هاشمی ها (امجد الاشراف) نام برده اند و احتمالا میرزا محمد رضای وزیر پدر آصف دیوان آن را تملک کرده است. با الحاق سر در ورودی و بخش های غربی و شرقی بنا در زمان آصف دیوان این عمارت شکوه نهایی خود را به دست آورده و از این رو به عمارت آصف مشهور شده است.  

مساحت کلی این عمارت حدود ۴۰۰۰ متر مربع بوده و علاوه بر سر در و دالان ورودی، دارای چهار حیاط است که به حیاط بیرونی (اصلی)، حیاط اندرونی، حیاط مستخدمین و حیاط مطبخ معروف میباشند. این بنا در سال ۱۳۷۶ توسط سازمان میراث فرهنگی کردستان تملک شده و پس از مرمت و احیای قسمتهای آسیب دیده در سال ۱۳۸۲ به عنوان موزه مردم شناسی و با نام "خانه کرد" بازگشایی شد.

ارسی عمارت آصف

اتاق خان

مکتب خانه

حمام خانه اصف

عمارت مشیر وزیری

این بنا  بصورت مجموعه‌ای از فضاهای متعدد است که با شیوه و اسلوب معماری ایران بویژه پلان یک ایوانی در دوره قاجاریه توسط میرزا یوسف مشیردیوان فرزند یکی از رجال سیاسی بنام میرزا رضای وزیر کردستانی ساخته شده است.عمارت در اصل دارای هفت حیاط بوده که هر یک از آنها دارای آب‌نما با طرحهای گوناگون و جدای از یکدیگر و در عین حال مرتبط با هم است. سردر ورودی بنا با پلان نیم‌هشتی و تزئینات آجری، سقف شیروانی، تالار تشریفات و ایوان ستوندار جلوی آن با طرح کلاه فرنگ گچبری و مقرنسهای گچی، کاربندیهای زیبا  و اروسیهای با طرحهای اسلیمی در بنا از جمله خصوصیات بارزی است که قابل اشاره است. کار حجاری روی سنگ ازاره و ستونهای با تزئینات گچبری طنابی و مقرنس‌کاری آن از جمله تزئینات بسیار شاخص عمارت است. بطوریکه اشاره شد این مجموعه دارای ویژگی منحصر از نظر نوع پلان معماری که تمام مجموعه در یک زمان طراحی ساخته شده است و بدون اغراق تمامی اصول معماری ایرانی در آن بکار گرفته شده است.

عمارت وکیل الملک

این عمارت، ملک موروثی و شخصی خانواده «وکیل » می‌باشد که همیشه در تاریخ کردستان مسند قدرت را در دست داشتنداصل بنای این عمارت به دوره زندیه مربوط است که توسط «حاج محمد رشید بیگ وکیل » - از امرای مفرخان زند- احداث شده و در دوره‌های بعدی به تدریج تکمیل شده است. مساحت بنا بالغ بر 25 هزار متر مربع است واولین تعمیر کلی در سال ۱۳۱۰ هجری قمری و توسط امان الله خان وکیل الملک صورت گرفته. تا اینکه امان ا... خان وکیل الملک آنرا به مجموعه ای شامل چندین ساختمان، حیاط و باغ کنونی تبدیل نمود.

 

عمارت سالار سعید

این ساختمان یکی از بناهای تاریخی استان کردستان است که به  سفارش«ملا لطف الله شیخ الاسلام» ساخته شده و تبدیل به موزه سنندج شده‌است. این عمارت در اواخر دوره ناصر الدین قاجار بنا شده‌است. روش و سبک ساخت آن تحت تاثیر معماری دوره قاجار بوده‌است.

 زیرزمین این عمارت دارای حوضی می‌باشد و دارای سقفی گنبدی شکل است که به طرز زیبایی آذین شده‌است.

این بنا از سنگ، آجر و چوب با پشت بام شیروانی ساخته شده‌است. زیباترین و جالبترین قسمت ساختمان، پنجره‌های ارسی بزرگ هال می‌باشند که هفت در دارند و به خودی خود یک شاهکار هنری می‌باشند.

موزه از ابتدای تأسیس دارای ۲ بخش باستان‌شناسی و مردم‌شناسی بوده‌است. در بخش باستان‌شناسی آن اشیا دوره‌های مختلف از ماقبل تاریخ تا دوره قاجار نگهداری می‌شود که بخشی از این اشیا متعلق به استان کردستان و برخی متعلق به استان‌های همجوار و برخی دیگر متعلق به استان‌های دیگر یا مکشوفه از قاچاقچیان است.

عمارت احمد زاده

این عمارت در ضلع شمالی بلوار نمکی شهر سنندج واقع شده و زمان ساخت آن به دوران حکومت پهلوی اول برمی گردد. بنا دارای یک حیاط چهار گوش کوچک است و ساختمان آن در چهار طبقه با نمای جنوبی و تزیینات آجرتراش بسیار زیبا و پرکار در قسمت نمای اصلی ساخته شده است . عمارت احمدزاده نسبت به سایر بناهای مسکونی استان از شیوه اجرایی و تزیینات منحصر به فرد برخوردار و نوع معماری آن برون گرا است . از این رو با وجود یک حیاط در ضلع جنوبی می توان گفت سبک معماری کردستانی که ویژگی بارز آن ایوان های ستون دار است در این عمارت به بهترین وجهی رعایت شده است.

عمارت امجد الاشرف

این بنا که در خیابان صلاح‌الدین ایوبی شهر سنندج واقع گردیده است به سفارش میرابوطالب که از تجار اهل اصفهان بوده با چیره دستی و مهارت معماران و استادکاران وقت در سال 1217 هجری قمری ساخته شده است. عمارت در اصل شامل تالار تشریفات که در ایام محرم محل عزاداری سالار شهیدان مورد استفاده قرار گرفته و قسمت های  مسکونی مجاور بوده است که بعدها دچار تغییرات و دگرگونیهایی بویژه در قسمت جنوبی شده است. فضاها و اطاقهای سه‌دری و پنج‌دری در دو طبقه، گچبریهای پرکار با نقوش اسلیمی و در جوار آن نقاشیهایی متاثر از نقاشی غربی، قاب‌بندیهای سقف حسینیه با نقاشیهای زیبای منحصر بفرد و پنجره‌ها با شیشه‌های رنگی و سایر عناصر تزئینی بکار رفته در بخشهای مختلف از جمله خصوصیات شاخص و منحصر بفرد بناست و به همین جهت یکی از بااهمیت‌ترین بناهای استان از نظر معماری و بویژه تزئینات وابسته به معماری است. در نمای بنا تزئینات آجرکاری خفته و راسته خوبی کار شده است و این ساختمان دارای حیاط با حوض مستطیل شکل و سنگفرش تخته پوش سنندجی است

حمام خان

حمام خان به سبک حمام‌های دیگر ایرانی طراحی و ساخته شده و دارای بخش‌های مختلفی است که ازجمله آنها سردر ورودی، هشتی، سربینه (حمام سرد)، میان در، بینه (حمام گرم)، خزینه، خلوتی، سرویس‌های بهداشتی، آب انبار اضافی و تون است. ترکیب بندی فضاهای حمام توأم با آب نماهای (حوض های) زیبا و استفاده از آب قنات برای استفاده قابل تأمل است.

به طور کلی حمام در بخش سرد دارای سه آب نما و در بخش حمام گرم دو آب نما و در هر یک از خلوتی‌ها آب نمایی در کف تعبیه شده است. کف حمام سنگ مرمر است و ازاره و درپوش حمام سرد سنگ تیشه ای منطقه است هرچند که به طور دقیق کف سکوهای حمام از ترکیب حمام سرد مشخص نبود ولی برای همخوانی از سنگ تیشه ای استفاده شده است. سقف تمام فضاهای حمام از ترکیب طاق و گنبد است که در استحکام و ایستایی ساختمان بسیار مؤثر بوده است و مصالح مورد استفاده نیز بیشتر از سنگ و آجر و آهک به صورت بسیار گسترده است و ملات آبی در این ساختمان نقش اول را داشته است. بارز دیگر این ساختمان تزئینات پرکار آهکبری با نقش و نگار متنوع و کاشیکاری هفت رنگ با موضوع‌های متنوع است. تمام سطح داخلی فضاهای حمام سرد (سربینه) و حمام گرم، خلوتی‌ها و حتی خزینه با نقوش مختلف آهکبری شده است. آهکبری‌های این حمام بسیار پرکار است و در آن از نقوش گل و گیاه، هندسی، نقش‌های حیوانی و انسانی و ترکیب انسانی و پرندگان استفاده شده است.

نقش پرندگان به صورت جفت (نر و ماده) و استفاده در سطح گسترده از نقش شیر و طاووس که طاووس‌های آهکبری شده در نوع خود کم نظیر هستند در حمام‌های گرم و سرد در دو طرف به طور قرینه استفاده شده که در دو طرف سردر ورودی قرار گرفته اند. در اضلاع دیگر نیز نقش‌های اسلیمی، گل و بته، گل و بلبل در کنار بندی‌های سقف گنبدها ترکیب شده اند.